Decilogy
Tüm Kitaplar
Karar - Seçil Damla Kayaalp

Karar

Beynin Karar Mekanizmaları ve Nörobiyoloji

Seçil Damla Kayaalp Mart 2026 Nobel Bilimsel Eserler 330 sayfa

Her gün sayısız karar veririz. Bu kararlardan bazıları gündelik ve basit tercihlerken bazılarıysa bir ilişkiye bağlanmak ya da yatırımları yönetmek gibi yaşamımızı uzun vadede etkileyen tercihlerdir. Bu kararların nitelik bakımından birbirinden bütünüyle farklı olduğunu varsayarız: Kimi duygusal, kimi rasyonel, kimi sıradan görünür. Bu kitap, karar verme süreçlerinin nörobilimsel temellerini ele almaktadır.

Satın Al

Bu kitap, kararlarının yükünü tek başına sırtlandığını hisseden herkese bir not.

Aynı insan, aynı iyi niyet, aynı bilgi… İki farklı gün, iki farklı karar.

Bunu kabullenmek zor gelir çünkü "tutarlılık", insanın kendine anlatmayı en sevdiği hikâyelerden biridir. Oysa yargılarımız yalnızca hatalı olabilen değil, aynı zamanda değişken olabilen şeylerdir. Bu kitap, kararlarımızın arka planında işleyen o görünmez oynaklığa, yani "gürültü"ye (aynı durumda bile kararın sapmasına) yakından bakıyor.

Kararın Nörobilimi, okura tepeden bakan bir "doğru düşünme vaazı" değil; daha iyi niyetli, daha pratik ve daha insani bir davet. Kendi kararlarımızı nasıl verdiğimize bakmaya çağırıyor: Neyi neden "kesin" sandığımızı, hangi şartlarda daha kolay savrulduğumuzu, aynı olaya farklı zamanlarda neden farklı tepkiler verdiğimizi fark etmeye… Üstelik bunu yaparken kendimizi suçlamadan ama sorumluluktan da kaçmadan.

Ben bir genetikçiyim. Genetik, insanı kibirden hızlıca arındıran bir alan: Aynı varyantın, aynı ailede bile farklı klinik tablolarla karşımıza çıktığını görürsünüz. "Aynı neden aynı sonucu doğurur" rahatlığı burada sık sık duvara çarpar. Bu kitabı okurken sürekli şunu düşündüm: Belirsizlik sadece doğada değil, zihnimizde de var. Kararlarımız da fenotip (gözlenen sonuç) gibi; bağlama duyarlı, dalgalanmaya açık ve çoğu zaman sandığımız kadar "tek doğru"ya bağlı değil.

Seçil Damla Kayaalp'in güçlü yanı, bu gerçeği karanlık bir karamsarlığa çevirmemesi. Tam tersine, belirsizliğin içinden bir tür netlik çıkarıyor:

  1. Dili berraklaştırıyor: "hata" ile "değişkenlik" arasındaki farkı görünür kılıyor.
  2. Araçlar sunuyor: düşünceyi yavaşlatan kısa duraklar, kontrol soruları, karşılaştırma noktaları.
  3. Şunu hatırlatıyor: Daha iyi karar vermek "mükemmel olmak" değil; daha tutarlı, daha adil ve daha farkında kalabilmek.

Bu kitap, hızın erdem sayıldığı bir dönemde geliyor. Düşünmek bile bazen lüks gibi sunuluyor. Oysa düşünmenin lüks değil ihtiyaç olduğu zamanlardayız: sağlıkta, eğitimde, kurumlarda, ailede, ilişkilerde… "İyi niyet" tek başına yetmiyor; yöntem gerekiyor. Bu metnin kıymeti de burada: büyük laflar yerine, küçük ama etkili alışkanlıklar öneriyor.

Kitaba geçmeden önce küçük bir okuma önerisi:

  • Her bölümün sonunda kendinize tek bir soru sorun: "Ben bu durumda neyi 'kesin' sanıyorum?"
  • Bir bölüm seçin; bir hafta boyunca yalnızca tek aracı deneyin (kontrol listesi, karşılaştırma noktası, kısa durak gibi).
  • İki hafta sonra aynı bölüme geri dönün. İlk okuma ile ikinci okuma arasındaki fark, bu kitabın asıl dersidir.

Elinizdeki sayfalar bir "mucize formül" vaat etmiyor. Daha iyisini yapıyor: Okuru ciddiye alıyor. Sizi küçümsemeden, korkutmadan, süslü kesinliklerle kandırmadan; sakin, akıllı ve uygulanabilir bir yol açıyor.

Bu kitabı bitirdiğinizde her şey bir anda kolaylaşmayacak. Zaten amaç da bu değil. Ama şunun değişmesi kuvvetle muhtemel: Kendi kararlarınızla konuşma biçiminiz. Daha az savunmacı, daha çok meraklı; daha az "ben zaten böyleyim", daha çok "ben bunu neden böyle yaptım?" diyen bir ses.

Bu sesi okura taşıdığı için Seçil Damla Kayaalp'e teşekkür ederim. Okura da şimdiden bir not: Bu kitabı hızlı tüketmeyin. Bazı sayfalar aceleye gelmez.

Netlik, bazen hızdan değil durmaktan gelir.

26 Ocak 2026
Prof. Dr. Fatmahan Atalar
İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü, Dahili Tıp Bilimleri Bölümü
Nadir Hastalıklar Anabilim Dalı

  1. Ahmad, U., Van Keulen, M., Briassouli, A., & Saad, M. (2025). Cognitive biases, Robo advisor and investment decision psychology: An investor's perspective from New York stock exchange. Acta Psychologica, 256, 105048. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2025.105048
  2. Haidari, M. N. (2023). Impact of decision-making on investment performance: A comprehensive analysis. Journal of Asian Development Studies, 12(4), 980–990. https://doi.org/10.62345/jads.2023.12.4.78
  3. Haqqani, K., Aleem, M., Mahmood, S., Iqbal, A., El-kenawy, E.-S. M., & Alharbi, A. H. (2025). Examining the mediating role of risk aversion and the moderating role of demographics in the relationship between personality traits and investment decisions. Acta Psychologica, 259, 105411. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2025.105411
  4. Kale, D., & Triki, A. (2025). Does CEO accent impact investors' investment decision? Journal of Behavioral and Experimental Finance, 48, 101100. https://doi.org/10.1016/j.jbef.2025.101100
  5. Katenova, M., Frolova, Y., & Schmunkamp, P. (2025). Behavioral finance in the sphere of investment: Systematic review of literature between 2020 and 2025 [version 1]. F1000Research, 14, 949. https://doi.org/10.12688/f1000research.166104.1
  6. Meltzer, A. L., McNulty, J. K., Jackson, G. L., & Karney, B. R. (2014). Men still value physical attractiveness in a long-term mate more than women: Rejoinder to Eastwick, Neff, Finkel, Luchies, and Hunt (2014). Journal of Personality and Social Psychology, 106(3), 435–440. https://doi.org/10.1037/a0035342
  7. Sachdeva, M., & Lehal, R. (2024). Contextual factors influencing investment decision making: A multi group analysis. PSU Research Review, 8(3), 592–608. https://doi.org/10.1108/PRR-08-2022-0125
  8. Yuan, W., Lin, T., Jiang, Z., & Wang, S. (2026). Insights into the impact of visual and textual information on investment decision-making: A multimodal business plan analysis via deep representation learning. Expert Systems with Applications, 296, 128911. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2025.128911
  9. Forsythe, R., Horowitz, J. L., Savin, N. E., & Sefton, M. (1994). Fairness in simple bargaining experiments. Games and Economic Behavior, 6(3), 347–369. https://doi.org/10.1006/game.1994.1021
  10. Hunt, A., Merola, G. P., Carpenter, T., & Jaeggi, A. V. (2024). Evolutionary perspectives on substance and behavioural addictions: Distinct and shared pathways to understanding, prediction and prevention. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 159, Makale 105603. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2024.105603
  11. Ikink, I., Engelmann, J. B., van den Bos, W., Roelofs, K., & Figner, B. (2019). Time ambiguity during intertemporal decision-making is aversive, impacting choice and neural value coding. NeuroImage, 185, 236–244. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2018.10.046
  12. Iyengar, S. S., Jiang, W., & Huberman, G. (2003). How much choice is too much?: Contributions to 401(k) retirement plans (Pension Research Council Working Paper No. 2003-10). The Wharton School, University of Pennsylvania.
  13. Jiang, Z., Peng, C., & Yan, H. (2024). Personality differences and investment decision-making. Journal of Financial Economics, 153, Makale 103776. https://doi.org/10.1016/j.jfineco.2023.103776
  14. Kiecolt-Glaser, J. K., Gouin, J.-P., & Hantsoo, L. (2010). Close relationships, inflammation, and health. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 35(1), 33–38. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2009.09.003
  15. Metin, B., Kayaalp, S. D., Farhad, S., Ciftci, E., Gocmen Er, B., & Tarhan, N. (2024). Task-based modulation of functional connectivity of dorsal attention network in adult-ADHD. Neuroscience Letters, 842, Makale 137998. https://doi.org/10.1016/j.neulet.2024.137998
  16. Murray, D. R., Haselton, M. G., Fales, M., & Cole, S. W. (2019). Falling in love is associated with immune system gene regulation. Psychoneuroendocrinology, 100, 120–126. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2018.09.043
  17. Welniarz, Q., Worbe, Y., & Gallea, C. (2021). The forward model: A unifying theory for the role of the cerebellum in motor control and sense of agency. Frontiers in Systems Neuroscience, 15, Makale 644059. https://doi.org/10.3389/fnsys.2021.644059
  18. Wilson, R. C., Geana, A., White, J. M., Ludvig, E. A., & Cohen, J. D. (2014). Humans use directed and random exploration to solve the explore-exploit dilemma. Journal of Experimental Psychology: General, 143(6), 2074–2081. https://doi.org/10.1037/a0038199
  19. Arabadzhiyska, D. H., Garrod, O. G. B., Fouragnan, E., De Luca, E., Schyns, P. G., & Philiastides, M. G. (2022). A common neural account for social and nonsocial decisions. The Journal of Neuroscience, 42(48), 9030–9044.
  20. Carbó-Valverde, S., Martín-Ríos, R., & Rodríguez-Fernández, F. (2025). Exploring neuroanatomy and neuropsychology in digital financial decision-making: Betrayal aversion and risk behavior. Brain Imaging and Behavior, 19, 357–364. https://doi.org/10.1007/s11682-025-00967-1
  21. Giraud, M., Zapparoli, L., Basso, G., Petilli, M., Paulesu, E., & Nava, E. (2024). Mapping the emotional homunculus with fMRI. iScience, 27(6), Article 109985. https://doi.org/10.1016/j.isci.2024.109985
  22. Luppi, A. I. (2025). Extending the common currency of the mind beyond the brain: Comment on "Kinematic coding: Measuring information in naturalistic behaviour" by Becchio et al. Physics of Life Reviews, 53, 300–302.
  23. Moro, A. S., Saccenti, D., Ferro, M., Scaini, S., Malgaroli, A., & Lamanna, J. (2023). Neural correlates of delay discounting in the light of brain imaging and non-invasive brain stimulation: What we know and what is missed. Brain Sciences, 13(3), Article 403. https://doi.org/10.3390/brainsci13030403
  24. Northoff, G., Buccellato, A., & Zilio, F. (2025). Connecting brain and mind through temporo-spatial dynamics: Towards a theory of common currency. Physics of Life Reviews, 52, 29–43.
  25. Oren, S., Tittgemeyer, M., Rigoux, L., Schlamann, M., Schonberg, T., & Kuzmanovic, B. (2022). Neural encoding of food and monetary reward delivery. NeuroImage, 257, Article 119335. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2022.119335
  26. Park, H.-D., Piton, T., Kannape, O. A., Duncan, N. W., Lee, K.-Y., Lane, T. J., & Blanke, O. (2022). Breathing is coupled with voluntary initiation of mental imagery. NeuroImage, 264, Article 119685. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2022.119685
  27. Shen, X., Cui, X., Çatal, Y., Li, J., & Northoff, G. (2026). Intrinsic neural timescales shape memory encoding and retrieval. NeuroImage, 325, Article 121634. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2025.121634
  28. Wang, M. B., Lynch, N., & Halassa, M. M. (2025). The neural basis for uncertainty processing in hierarchical decision making. Nature Communications, 16, Article 9096. https://doi.org/10.1038/s41467-025-63994-y
  29. Ben-Akiva, M., McFadden, D., & Train, K. (2019). Foundations of stated preference elicitation: Consumer behavior and choice-based conjoint analysis. Now Publishers. https://doi.org/10.1561/0800000036
  30. Brewer, J. A., Garrison, K. A., & Whitfield-Gabrieli, S. (2013). What about the "self" is processed in the posterior cingulate cortex? Frontiers in Human Neuroscience, 7, Makale 647. https://doi.org/10.3389/fnhum.2013.00647
  31. Brown, A. L., Imai, T., Vieider, F. M., & Camerer, C. F. (2024). Meta-analysis of empirical estimates of loss aversion. Journal of Economic Literature, 62(2), 485–516. https://doi.org/10.1257/jel.20221698
  32. Clairis, N., & Pessiglione, M. (2024). Value estimation versus effort mobilization: A general dissociation between ventromedial and dorsomedial prefrontal cortex. The Journal of Neuroscience, 44(17), Makale e1176232024.
  33. Lin, C., Wang, Y., Xia, W., Zhang, D., Wang, X., Wang, Y., Du, Y., Yu, H., & Ji, S. (2025). Neural mechanisms of maladaptive risk decision-making across psychiatric disorders. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 19, Makale 1637582. https://doi.org/10.3389/fnbeh.2025.1637582
  34. LoFaro, F. M., Gueguen, M. C. M., Kapoor, A., Alvarez, E. E., Bonagura, D., & Konova, A. B. (2025). Largely intact but less reliable and distributed neural representations of subjective value in human opioid addiction. The Journal of Neuroscience, 45(42), Makale e0679252025.
  35. Messimeris, D., Levy, R., & Le Bouc, R. (2023). Economic and social values in the brain: Evidence from lesions to the human ventromedial prefrontal cortex. Frontiers in Neurology, 14, Makale 1198262. https://doi.org/10.3389/fneur.2023.1198262
  36. Tartakovsky, E. (2023). The psychology of romantic relationships: Motivations and mate preferences. Frontiers in Psychology, 14, Makale 1273607. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1273607
  37. Wu, M. S., Ma-Kellams, C., Xie, T., & Zhang, Y. (2025). Editorial: Culture and morality: Things we value. Frontiers in Psychology, 15, Makale 1528375. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1528375
  38. Zhang, S., Tian, Y., Liu, Q., & Wu, H. (2025). The neural correlates of novelty and variability in human decision-making under an active inference framework. eLife, 13, Makale RP92892. https://doi.org/10.7554/eLife.92892
  39. Guo, D., & Shing, Y. L. (2024). Linking the congruency effect in memory to confirmation bias in decision-making across the lifespan - Common roles of the medial prefrontal cortex: A selective review. European Psychologist, 29(4), 245–256. https://doi.org/10.1027/1016-9040/a000536
  40. Khalil, R., & Brüne, M. (2025). Adaptive decision-making "fast" and "slow": A model of creative thinking. European Journal of Neuroscience, 61, Makale e70024. https://doi.org/10.1111/ejn.70024
  41. Kožuchová, M., & Izsóf Jurásová, K. (2025). Am I genuinely sure? Indecisiveness, self-esteem, and repetitive negative thinking in emerging adulthood. E-psychologie, 19(2).
  42. Labutina, N., Polyakov, S., Nemtyreva, L., Shuldishova, A., & Gizatullina, O. (2024). Neural correlates of social decision-making. Iranian Journal of Psychiatry, 19(1), 148–154. https://doi.org/10.18502/ijps.v19i1.14350
  43. Liu, Z., Song, R., Liu, J., & Cui, F. (2025). Divergent neural mechanisms of self-concerned and prosocial decision-making under high and low cognitive loads. Human Brain Mapping, 46, Makale e70315. https://doi.org/10.1002/hbm.70315
  44. Lopez-Persem, A., & Khamassi, M. (2021). Décision et action. In M. Khamassi (Ed.), Neurosciences cognitives. Éditions De Boeck Supérieur.
  45. Ma, N., Harasawa, N., Ueno, K., Cheng, K., & Nakahara, H. (2024). Decision-making with predictions of others' likely and unlikely choices in the human brain. The Journal of Neuroscience, 44(37), Makale e2236232024. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.2236-23.2024
  46. Seshadri, K. G. (2016). The neuroendocrinology of love. Indian Journal of Endocrinology and Metabolism, 20(4), 558–563. https://doi.org/10.4103/2230-8210.183479
  47. Watzek, J., & Brosnan, S. F. (2020). Decision-making biases in animals: A critical review. OSF Preprints. https://doi.org/10.31219/osf.io/4gu2f
  48. Winchell, B., & Ezawa, I. D. (2025). Indecisiveness moderates the relationship between rumination modes and depressive symptoms. Frontiers in Psychology, 16, Makale 1681121. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1681121
  49. Beck, D. W., Heaton, C. N., Davila, L. D., Rakocevic, L. I., Drammis, S. M., Tyulmankov, D., Giri, A., Beck, S. U., Zhang, Q., Pokojovy, M., Negishi, K., Salcido, A. A., Reyes, N. F., Macias, A. Y., Batson, S. A., Vara, P., Ibáñez Alcalá, R. J., Hossain, S. B., Waller, G. L., ... Friedman, A. (2025). A decision-space model explains context-specific decision-making. Nature Communications, 16, Makale 7437. https://doi.org/10.1038/s41467-025-61466-x
  50. Hewitt, S. R. C., Norbury, A., Huys, Q. J. M., & Hauser, T. U. (2025). Day-to-day fluctuations in motivation drive effort-based decision-making. Proceedings of the National Academy of Sciences, 122(12), Makale e2417964122. https://doi.org/10.1073/pnas.2417964122
  51. Levy, D. J., & Glimcher, P. W. (2012). The root of all value: A neural common currency for choice. Current Opinion in Neurobiology, 22(6), 1027–1038. https://doi.org/10.1016/j.conb.2012.06.001
  52. Levy, F. (2017). The default mode network: How the mind wanders. JAACAP Connect, 4(3), 6–8. https://doi.org/10.62414/001c.92573
  53. Nummenmaa, L., Glerean, E., Hari, R., & Hietanen, J. K. (2014). Bodily maps of emotions. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(2), 646–651. https://doi.org/10.1073/pnas.1321664111
  54. Sescousse, G., Li, Y., & Dreher, J.-C. (2015). A common currency for the computation of motivational values in the human striatum. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 10(4), 467–473. https://doi.org/10.1093/scan/nsu074
  55. Steward, G., & Chib, V. S. (2024). The neurobiology of cognitive fatigue and its influence on effort-based choice. bioRxiv. https://doi.org/10.1101/2024.07.15.603598
  56. Sullivan, S. R., Lokesh, R., Calalo, J. A., Ngo, T. T., Buggeln, J. H., Roth, A. M., Peters, C., Kurtzer, I. L., Carter, M. J., & Cashaback, J. G. A. (2025). Indecision under time pressure arises from suboptimal switching behavior. Journal of Neurophysiology, 134, 67–79. https://doi.org/10.1152/jn.00563.2024
  57. Xie, T., Adamek, M., Cho, H., Adamo, M. A., Ritaccio, A. L., Willie, J. T., Brunner, P., & Kubanek, J. (2024). Graded decisions in the human brain. Nature Communications, 15, Makale 4308. https://doi.org/10.1038/s41467-024-48342-w
  58. Zhou, Z. (2025). The relationship between subconscious feelings and emotions: An integrative neuroscience-based study. SHS Web of Conferences, 222, Makale 02027. https://doi.org/10.1051/shsconf/202522202027
  59. Appel, H., & Gerlach, A. L. (2025). Intolerance of uncertainty causally affects indecisiveness. British Journal of Clinical Psychology, 64, 806–816. https://doi.org/10.1111/bjc.12534
  60. Boby, A. (2024). An analysis of the impact of choice overload on inducing decision paralysis. International Journal of Engineering and Management Studies, 11(6), 1–6. https://doi.org/10.14445/23939125/IJEMS-V11I6P101
  61. Chib, V. S., Rangel, A., Shimojo, S., & O'Doherty, J. P. (2009). Evidence for a common representation of decision values for dissimilar goods in human ventromedial prefrontal cortex. The Journal of Neuroscience, 29(39), 12315–12320.
  62. Critchley, H. D., & Harrison, N. A. (2013). Visceral influences on brain and behavior. Neuron, 77(4), 624–638. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2013.02.008
  63. Gelbart, B., Walter, K. V., Conroy-Beam, D., Estorque, C., Buss, D. M., Asao, K., Sorokowska, A., Sorokowski, P., Aavik, T., Akello, G., & [ve diğerleri]. (2025). The function of love: A signaling-to-alternatives account of the commitment device hypothesis. Evolution and Human Behavior, 46, Makale 106672.
  64. Global Council for Behavioral Science. (2025, 2 Haziran). The neuroscience of decision fatigue: Why we make worse choices at the end of the day.
  65. Steward, G., Looi, V., & Chib, V. S. (2025). The neurobiology of cognitive fatigue and its influence on effort-based choice. The Journal of Neuroscience, 45(24), Makale e1612242025. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.1612-24.2025
  66. Topalidou, M. (2016). Neuroscience of decision making: From goal-directed actions to habits [Doktora tezi, Université de Bordeaux]. HAL Open Science. https://theses.hal.science/tel-01523984
  67. Curtiss, S. (1977). Genie: A psycholinguistic study of a modern-day "wild child". Academic Press. [Susan Goldin-Meadow değerlendirmesi, Science, 200(4342), 649–651 (12 Mayıs 1978)]
  68. Missios, S. (2007). Hippocrates, Galen, and the uses of trepanation in the ancient classical world. Neurosurgical Focus, 23(1), E11.
  69. Ramón y Cajal, S. (1888). Estructura de los centros nerviosos de las aves. Revista Trimestral de Histología Normal y Patológica, 1(1), 1–10.
  70. Foster, M., & Sherrington, C. S. (1897). A text book of physiology (7th ed., Pt. III: The Central Nervous System). Macmillan.
  71. Harlow, J. M. (1848). Passage of an iron rod through the head. Boston Medical and Surgical Journal, 39, 389–393.
  72. Damasio, A. R. (1994). Descartes' error: Emotion, reason, and the human brain. Putnam.
  73. Gold, J. I., & Shadlen, M. N. (2007). The neural basis of decision making. Annual Review of Neuroscience, 30, 535–574.
  74. De Lafuente, V., Jazayeri, M., & Shadlen, M. N. (2015). Representation of accumulating evidence for a decision in two parietal areas. Journal of Neuroscience, 35(10), 4306–4318.
  75. Krumin, M., Lee, J. J., Harris, K. D., & Carandini, M. (2018). Decision and navigation in mouse parietal cortex. eLife, 7, Article e42583.
  76. Herbet, G., & Duffau, H. (2020). Revisiting the functional anatomy of the human brain: Toward a meta-networking theory of cerebral functions. Physiological Reviews, 100(3), 1181–1228.
  77. Lanciego, J. L., Luquin, N., & Obeso, J. A. (2012). Functional neuroanatomy of the basal ganglia. Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine, 2(12), a009621.
  78. Stussi, Y., Pourtois, G., & Sander, D. (2020). Temporal dynamics of amygdala response to emotion- and action-relevance. Scientific Reports, 10(1), Article 11138.
  79. Kragel, P. A., Čeko, M., Theriault, J., Chen, D., Satpute, A. B., Wald, L. L., Lindquist, M. A., Barrett, L. F., & Wager, T. D. (2021). A human colliculus-pulvinar-amygdala pathway encodes negative emotion. Neuron, 109(15), 2404–2412.

İnsanı anlama çabası tahmin ettiğimizden de eskilere dayanır. İnsan derken de başkalarından bahsetmiyorum; ta kendimizden bahsediyorum. İnsan deyince bir an kendinizi düşünmeyi bırakıp hemen aklınıza başkalarının geldiğini biliyorum. İşte bu kitapta önce kendimizden başlayacağız; kendimizi anlayıp tanıyacağız.

Hep kaçırdığımız noktalardan biridir bu kendimizi anlama çabamız. Karşımızdaki insanları anlamaya çalışmaktan kendimize pek de vakit ayıramayız. Önce bilmemiz ve anlamamız gereken kişi kendimizizdir. Neden böyle düşündük, neden böyle hissettik ve sonunda da neden böyle davrandık? Bunu bir terapi odası gibi düşünmeyin. Bu, daha da derinde kendimizi hem biyolojik hem psikolojik hem de sosyal olarak anlayacağımız bir yer.

Neden insanın kendini tanıması önemli derseniz, işte size şimdi o kritik cümleyi kurmanın vakti geldi derim: "Bir başkasını anlamamız, kendimiz ile olan bağımızdan gelir." Bu ne demek, daha da açık olayım; kendimizi tanıdığımız kadar karşımızdaki insanları tanıyabiliriz. Bu konuda sizinle hemfikir olmak istiyorum. İster üst düzey bir yönetici olun, ister pazarlama uzmanı, ister bir memur, isterseniz bir ebeveyn, isterseniz de mühendis; her ne iş yapıyorsanız, her kim iseniz, bu tanımlamayı size bırakıyorum. İşe önce kendimizi tanımakla başlayacağız.

Peki, ben kendimi nerede ve ne zaman tanımaya başladım? Sizlerle kendi hikâyemden bir kesit paylaşmak isterim. Bana sorarsanız "nereden çıktı bu insanı anlama merakı?" diye; ben bu işe kendimi merak ettiğim için başladım.

İlkokula gittiğim sıralarda bir gün bir gofret ile karşılaştım; hani şu hiç önemsemeden sepete attıklarımızdan ya da bir markete girdiğimizde "ver işte oradan bir şeyler" dediğimiz bir üründen bahsediyorum. Bu gofreti şu an hayal meyal hatırlıyorum ama yaklaşık 30 sene geçti üzerinden.

Şimdi beraber düşünelim: Çocukluk anılarınızı düşünmenizi istesem ilk aklınıza ne gelirdi? Ailenizle beraber geçirdiğiniz güzel bir gün mü? Arkadaşlarınızla oyun oynamalarınız mı? Büyükanne ya da büyükbabanız mı? O çok sevdiğiniz oyuncak mı? Yoksa öğretmeniniz mi geldi aklınıza? Ya da ilk aşkınız?

Benim aklıma gelen birkaç anıdan biri de o gofretti. Parlak lacivert, janjanlı bir ambalajı, üzerinde de bir papağan fotoğrafı vardı ve o kadar renkli, o kadar güzel duruyordu ki ambalajı açtığınız anda vanilya kokusu dağılıyordu etrafa; inanın o kokuyu bile hatırlıyorum.

İşte burada bir tuhaflık hissettim. Gofret, sadece çocukluğumda deneyimlediğim bir sürü üründen biriydi ve nasıl olur da o kadar güzel anının içine bir de küçük ve hiç önemsemediğimiz bir gofret ambalajı ve kokusu sığdırabildim? Başlarda, inanın bu bana ilginç ve mantıksız geliyordu.

Lise zamanlarımda uzunca bir süre sadece reklamları ve billboardları inceledim. Sebebini anlamaya çalıştım. Hâlâ eğer bir yere seyahat edersem ilk işim oradaki süpermarketlere gidip ürün ve ambalajlarını incelemek oluyor.

Daha sonra bunu, yani aklımda neden o ambalajın yer ettiğini, nasıl bulacağımı ve neden üzerinden seneler geçmesine rağmen hatırlayabildiğimi merak ettim. "Bunu bana nasıl yaptılar?" sorusunun peşine düştüm.

Reklamcılık sektörüne bir süre girdim ama oradaki cevaplar beni tatmin etmedi çünkü ben sonuçlarla değil, sebeplerle ilgileniyordum. Daha sonra psikoloji alanına yöneldim ama ambalajı hatırlamamın sebebini annem ya da babamda da bulamadım. Ardından nöropazarlama diye bir kavram duydum. Ülkemizde pek bilinmiyordu; kulaktan dolma bilgiler ve literatürde birkaç yazı ile ifade ediliyordu ama oldukça dikkatimi çekmişti.

Ülkemize gelir gelmez yüksek lisansıma başladım. Nöropazarlama alanında devam ederken bir yerden sonra cevaplarımın daha da derinine inmek için insan beynini araştırmaya başladım. Daha da spesifik olarak aradığım cevabı, insan beynindeki "dikkat" ve "ödül" sistemlerini inceleyerek buldum. Dikkat ve ödül sisteminin çıktısı ise bellek ve sonunda da karara giden yolun anahtarını gizliyordu.

Karar deyince, şimdi o gofretle bunun ne ilgisi var diyorsanız küçük bir hatırlatma yapmak isterim. İnsan beyninde gizlenen anıların uzun süreli hafızamızda yer alması için büyük duygularla eşleşmiş olmalarının güçlü bir payı vardır. Şimdi lütfen anılarınıza şöyle bir göz gezdirin desem, eminim ki o hatırladığınız anılarla beraber yaşadığınız duyguları da çoğunlukla hatırlayacaksınızdır.

Hatta daha da ileri gidip sizlere bir soru sormak istiyorum. Bu sorunun cevabını kitabın sonunda siz vereceksiniz ancak şimdi soralım: Âşık olmak, gofret almak ve hisse senedi almanın aslında bir farkı yoktur. Bu konu hakkında ne düşünüyorsunuz?

Kulaklarım şöyle çınlıyor: "Birinde duygu yükü çok, biri öylesine bir ürün, diğeri ise tamamen hayatımızı etkileyen bir ekonomik faktör. Üçünün ortak noktası olamaz." diyorsunuz. Ben de uzun süre böyle düşünmüştüm.

Bir ambalajın rengi bana cazip geldiği için 30 yıl sonra aklıma geldiyse, şimdi siz düşünün: Günlük hayatta yaşadığım ve yaptığım seçimlerin ambalajlarıyla ilgileniyorsam? Ya da bir kokuya, bir kelimeye, bir hisse, bir ana kapılıp gidiyorsam?

Belki de sandığımız kadar farklı kararlar vermiyoruz; aynı süreci, farklı isimlerle anlatıyoruzdur.

Sırf rengi güzel diye ürün alan bizler, günlük hayatımızda diğer kararları nasıl veriyoruz? Gelin, cevapları en başından almaya başlayalım. Karar bir süreçtir; bugün verdiğiniz kararlar için bir ömür geçmiştir.

Başka Kitaplar

Tüm kitaplarımı keşfedin ve nörobilim ile karar bilimi üzerine daha fazla içerik bulun.

Tüm Kitapları Görüntüle